کار و شغل صرف نظر از تامین مالی می تواند برخی از نیازهای اساسی آدمی مانند تحرک
روانی و بدنی ، تماس اجتماعی ، احساسات خود ارزشمندی ، اعتماد وتوانمندی را ارضا کند. با
وجود ، کار می تواند منبع عمده فشار روانی نیز باشد و ممکن است یک شغل رضایت بخش ،
به مرور زمان به منبع نارضایتی تبدیل شود و شخص را در جهت فرسودگی شغلی سوق دهد.
▪ حفظ نظم
بیشترین نوع استرسی که معلمان از آن شاکی هستند استرس ناشی از انجام کار زیاد در زمانی فشرده و در مهلتی مقرر است- فشار زمانی و کار زیاد
▪ مدارا با تغییر
▪ ارتباط با همکاران
▪ شرایط کاری بد
۱) تدریس به دانش آموزان فاقد انگیزه
یکی از شایع ترین منابع استرسی که معلمان گزارش می کنند، درماندگی و خستگی مفرط
ناشی از تلاش برای تشویق دانش آموزان بدون انگیزه برای تلاش بیشتر است. مشکل اصلی
این دسته از دانش آموزان، بی علاقگی به درس است. آنان هیچ انگیزه ای برای بهتر انجام
دادن کارشان ندارند و از هر فرصتی برای تنبلی استفاده می کنند. معلمان اغلب از تلاش برای
ایجاد انگیزه در دانش آموزان فاقد علاقه صحبت می کنند و این تلاش، خود یکی از دلایل اصلی
خستگی روحی و جسمی معلمان است.
۲) حفظ نظم
درخصوص حفظ نظم درکلاس، معلم باید هوشیاری و زیرکی به خرج دهد تا از بدرفتاری دانش
آموزان جلوگیری کند و به همین سبب در بعضی از کلاس ها معلمان احساس می کنند هرگز
آرامش نخواهند داشت. آنها باید مدام مواظب هر علامتی باشند که حاکی از بروز مشکلی
است و اگر سریع به آن نپردازند، می تواند به بدرفتاری دانش آموزان منجر شود.
برای بعضی از معلمان، پرداختن به نظم، دشوار نیست. آنها مهارت سطح بالایی را در
جلوگیری از بی نظمی و پرداختن به بدرفتاری، در خود به وجود آورده اند، هر چند معلمانی
هم هستند که فکر می کنند کنترل کامل، موقعیت بسیار تهدیدآمیزی است.
۳) فشار زمانی و کار زیاد
بیشترین نوع استرسی که معلمان از آن شاکی هستند ، استرس ناشی از انجام کار زیاد در
زمانی فشرده در مهلتی مقرر است. در راستای تدریس، مجموعه ای از کارهای کوچک هم
هست که باید در زمان های مقرر انجام شود. همچنین معلمان باید فعالیت های بسیار دیگری
انجام دهند نظیر نوشتن گزارش های مدرسه، شرکت در جلسات کارکنان، تصحیح اوراق،
آماده کردن موضوعات و... انجام دادن کارهای زیاد در مهلت مقرر اغلب موجب استرس معلمان
می شود.
۴) مدارا با تغییر
تغییرات مستمر در فعالیت های کاری معلمان، بخش اساسی زندگی یک معلم را تشکیل می
دهد. این تغییرات گاه خیلی سریع اعمال می شوند و معلمان خود را در شرایطی می بینند که
مجبورند بسرعت روش هایی را که به آن عادت کرده اند و فکر می کنند موفقیت آمیز است،
کنار بگذارند و روش هایی را جایگزین کنند که برایشان نام آشناست و برای آنها، آمادگی ندارند.
در این شرایط وقتی معلمان مجبور می شوند، روش کار خود را تغییر دهند، نسبت به استرس
آسیب پذیرتر می شوند.
۵) ارتباط با همکاران
گاه پیش می آید که معلمان با هم اختلاف نظر پیدا می کنند. این مساله ممکن است صرفا به
دلیل داشتن عقاید متفاوت درباره چگونگی انجام دادن کاری باشد. در این شرایط برخی
معلمان قادرند مشکلات و تعارض ها را به شیوه ای مثبت و حرفه ای حل کنند. هر چند گاه
ممکن است شیوه برخورد آنان با هم بسیار تند و نامناسب باشد یا آن که مشکل به شیوه ای
بیان شود که به رابطه دو همکار لطمه بزند. چنین برخوردهایی بین معلمان می تواند موجب
بهوجودآمدن استرس برای آنان شود و دو همکار که ارتباط بین آنها آسیب دیده است، اگر
مجبور باشند با هم کار کنند، استرس حاصل، احتمالا شدید خواهد بود.
۶) شرایط کاری بد
کیفیت شرایط کاری می تواند برحس عزت نفس حرفه ای معلمان بیفزاید. در واقع هر چه
شرایط آنها بهتر باشد، احساس بهتری درباره خودانگاره شان پیدا می کنند. مسلما چگونگی
برخورد با معلمان بسیار مهم است. چرا که در شرایط کاری بد که موجب آسیب دیدن
خودانگاره می شود تاثیر عکس دارد. شرایط کاری بد، نظیر فقدان مواد و منابع کافی و
مناسب، شرایط بد ساختمان، مدرسه، میزان حمایت ناکافی از سوی کارکنان اداری و دفتری
و... منبعی مهم و بالقوه برای استرس معلمان است.
فرسودگی شغلی از نظر مفهومی یک حالت خستگی بدنی، هیجانی و ذهنی است که ناشی
از فشار هیجانی پی در پی است. در واقع این عارضه ناشی از تنیدگی و فشارهای عصبی
است و از این رو عوامل ایجادکننده تنیدگی در ایجاد آن نقش موثری دارند. مهم ترین مشکل
مبتلایان به فرسودگی شغلی، رنج حاصل از فرسودگی جسمی است. قدرت افراد در این
حالت برای کار کردن کم است و اغلب خسته و ناتوان هستند.
مشکل دوم آنان، فرسودگی ذهنی و نگرشی است یعنی نسبت به دیگران بدبین می شوند و
با داشتن نگرش منفی سعی دارند با دیگران مثل شیء رفتار کنند و سومین مشکل،
فرسودگی هیجانی است که با افسردگی و احساس درماندگی همراه است.
فرسودگی شغلی، فقدان نیرو را به دنبال خواهد داشت که در نهایت به کاهش عملکرد و دیگر
اثرات منفی منجر می شود و از عمده ترین پیامدهای اجتناب ناپذیر استرس شغلی در معلمان
است که بر ابعاد مختلف کار و اجتماعی آنان تاثیر می گذارد.
با توجه به رسالت و نقش موثر معلمان در رشد ابعاد وجودی دانش آموزان و تربیت نیروی
انسانی و مسوولان آتی جامعه بویژه در دوره ابتدایی که زمینه ساز و اساس رشد در دوره
های بعدی محسوب می شود، اهمیت و سلامت بهداشت روانی معلمان آشکار است. حضور
معلمان سالم، بانشاط و کارآمد می تواند چهره و محتوای سازمان آموزشی را متحول کند و
محیطی سالم برای فراگیران فراهم آورد. در حالی که معلم خسته، کسل و بی انگیزه موجب
اتلاف وقت و انرژی و عدم رشد و تکامل فراگیران را در پی دارد. پژوهش ها نشان داده اند
تجارب نامطلوب با ایجاد فشار روانی به مرور، قدرت تحمل فشار و توانایی مقابله با آن را
کاهش داده و در نهایت منجر به اختلال فرسودگی شغلی شده و مشکلاتی در زمینه های
شناختی، هیجانی و رفتاری ایجاد می کنند. همچنین فرسودگی شغلی ازجمله اختلالاتی
است که طی سال های اخیر مورد توجه روان شناسان و متخصصان علوم رفتاری قرار گرفته
است.
نتایج تحقیقات نشان می دهد درصد قابل توجهی از افراد سازمان های فعال از این عارضه رنج
می برند و فرد مبتلا به این اختلال، دچار افسردگی شده و احساس می کند پیشرفتی ندارد،
عملکردش کاهش می یابد، گرفتار انواع سردردها، کاهش وزن و اختلال در خواب می شود.
شرایط نامطلوب کاری اعم از فشارهای فیزیکی، امکانات و تجهیزات مدرسه، مشکلات مالی
معلمان و مشکلات رفتاری دانش آموزان به اشکال مختلف سلامت و بهداشت روانی معلمان
را به مخاطره انداخته و منجر به ناخشنودی شغلی می شود. سختی کار در دوره ابتدایی و
حضور معلم در نقش های مختلف، هم به عنوان آموزش دهنده مواد درسی و هم شکل
دهنده رفتار و شخصیت کودکان، از عوامل موثر در ایجاد احساس نارضایتی و خستگی از کار
معلمان است. محققان معتقدند برای معلمان در دوره ابتدایی مسوولیت کار با تعداد زیاد دانش
آموز و تفهیم مسائل به آنان، استرس زیادی فراهم می کند.
مفهوم فرسودگی شغلی یک نوع پاسخ مزمن به تاثیر دراز مدت و جمع شونده استرس های
شغلی است که میزان آن به شدت و طولانی بودن استرس بستگی دارد.
استرس معلمان عبارت است از مجموعه ای از پاسخ های عاطفی منفی از قبیل خشم و
افسردگی که در نتیجه ی اشتغال به آموزش حاصل می شود و معمولا با یک سری تغییرات
فیزیولوژیک همراه است.
جای این سئوال باقی است چرا دبیران و معلمان و دست اندرکاران تعلیم و تربیت ، ناگهان از
پای در می آیند و دچار افسردگی شغلی می شوند . معلمان برای رسیدن به نقطه ی
فرسودگی چند مرحله را پشت سر می گذارند.
در مرحله ی اول ، شور و هیجان ، امیدواری زیاد و حتی احساس رسالت مشاهده می کنند.
معلمان مستعد غالبا با دانش آموزان خود مشغول هستند و انتظارات غیر واقعی در مورد آن
چه می توانند انجام دهند ، در سر می پرورانند.
آنان فرصت های استراحت و تعطیلات را به خاطر احساس ضرورت زیاد از دست می دهند .
واقعیت به تدریج توقع های غیر واقعی آن ها را ناکام می سازد و شروع به تردید در مورد
اهداف ، شیوه ها و ارزش های خود می نمایند. رفته رفته کم کم عصبانی شده و شکایت می
کنند ، سپس احساس بی ارزشی می کنند و افسرده می شوند و به این نتیجه می رسند که
من نمی توانم چنان آدمی باشم ، یک جای کار می لنگد . در این هنگام خشمگین شده و
نسبت به کار بی علاقه می شوند.
بر اثر افزایش فشارها ، پاسخ فرد در محیط آموزشی بسیار مورد توجه است . امکان دارد فرد
در مواجه با شرایط اضطراب آور ابتدا خود را کاملا تطبیق می دهد و بر اثر استمرار محرک های
پرفشار و عدم موفقیت در مواجهه با مشکل جدید ، زمینه ی سرکوبی پاسخ ها پایین می آید و
پس از گذارندن این مرحله و به نتیجه نرسیدن مسایل دفاعی وروانی مناسب ، فرد دچار
اضطراب شدید می گردد و با رشد مسایل و مشکلات ،
علایم و نشانه های روانی ظاهر می شود و در آخرین مرحله فرد دچار فرسودگی شغلی می
گردد.
الف : شرایط نامساعد کاری:
وقتی حیطه ی فعالیت معلم نامناسب و مشکل آفرین باشد معنایش آن است که معلم از
سه جهت تحت فشارهای مختلف قرار گرفته است ؛ فشارهای فیزیکی ، فشارهای مالی و
فشارهای سازمانی
1. فشارهای فیزیکی :
شرایط نامناسب مدارس را شامل می شود که از ابتدا برای این کار ساخته نشده اند و
ویژگی های مدرسه خوب را ندارد و به هیچ مناسب فعالیت آموزشی و پرورشی شایسته و
مطلوب نیستند . مدارس کوچک و قدیمی که فاقد هر گونه تجهیزات و تسهیلات آموزشی و
پرورش هستند. کلاس هایی که از اندازه ی مناسب ، نور و روشنایی ، وسایل کمک
آموزشی و سایر استانداردها بی بهره هستند. راه روهای باریک و بی رنگ و رو ، میز و
نیمکت کهنه و کثیف و شکسته همه از محرک های فشار زای کار معلم محسوب می شوند.
بعضی از معلمان با سرو صدای متنوع که پارازیت های آموزشی محسوب گردد زود
عصبانی و برافروخته و ناراحت می شوند .
2. فشارهای مالی :
مشکلات اقتصادی دارای اهمیت و حساسیت خاصی هستند. با توجه به افزایش سریع
جمعیت دانش آموزی ، روز به روز بودجه ی مدارس کاهش می یابد و کاهش بودجه مدارس به
معنای کاهش تجهیزات و امکانات فعلی مدارس است که کاهش ارزش و اعتبار مدارس را به
دنبال دارد.
وجود تورم فزاینده برای معلمان با حقوق و مزایای ثابت و عدم تعادل میان درآمدها و هزینه ها
و فشارهای ناشی از آن موجب بروز فشار روانی در معلمان می شود و زمینه های ظهور
امراض جسمانی ، روانی ـ تنی یا روانی را فراهم می سازد.
مشکلات اقتصادی خانواده ها به معنای صرف هزینه های ناکافی برای تغذیه درست دانش
آموزان در سنین رشد است . تغذیه ی نامناسب ، رشد نامتناسب با سن دانش آموزان را به
همراه دارد که این امر اثرات نامطلوبی بر قوای ذهنی دانش آموزان می گذارد و در پیشرفت
تحصیلی دانش آموزان تاثیر دارد.
معلمان باید طی یک زمان معین ، میزان قابل توجهی از درس را به خوبی به این دسته از
دانش آموزان تفهیم کنند در غیر این صورت نتایج مورد نظر را به دست نخواهند آورد و معلمان
تصویر ذهنی ضعیف و ناخواسته ای از خود ارایه خواهند داد.
3. فشارهای سازمانی :
این دسته از مشکلات به طور عمده ناشی از مسایل سازمان آموزش و پرورش ، مدرسه و
شیوه های مدیریت و رهبری مدیران است . تعارض و کشمکش میان مسوولان آموزش و
پرورش و مدیران مدارس ، معلمان و سایر همکاران که در نتیجه ی صدور بخش نامه ها و
دستور العمل های فراوان و مکرر و تدوین خط مشی و رویه های مختلف سازمانی به وجود
می آید، معلمان را دچار فشار روانی می کند به ویژه هنگامی که مشاهده می شود مدیران و
معلمان مدارس مختلف براساس تفسیرهای گوناگون شخصی اقدام به کاری کرده اند.
نبود ارتباطات مفید و حرفه ای میان کارکنان آموزش و پرورش که موجبات پیش برد و
تسهیلات کار معلمان را فراهم کند ، عدم دسترسی به مراجع حرفه ای و تخصصی در مدارس
که بتواند پاسخ گوی مسایل و مشکلات حرفه ای معلمان باشد. عدم صلاحیت یا ناتوانی
مدیریت مدارس و شناخت و حل مشکلات معلمان ، پیروی کادر آموزشی از کار اداری در
سلسله ی مراتب سازمان و تضاد همیشگی میان این دو سطح سازمان و نبردن یا کمبود
افرادی که بتوانند در مدرسه مکمل فعالیت های آموزشی یا نقش معلمی بشوند از قبیل روان
شناسان تربیتی ، مشاوران تحصیلی و شغلی ، مددکاران اجتماعی یا روان شناسان
آموزشگاهی فشارهایی را بر معلمان وارد می کند که اغلب کنترل این منابع فشار از قدرت
آنان خارج است.
ب : تعارض و ابهام نقش:
مشکلات ناشی از تعارض و ابهام نقش از عمده ترین علل فشار روانی معلمان است .
تدریس معلم هنگامی که با مسوولیت های او توام می شود موجب بروز فشار روانی
می گردد. حتی وقتی مسوولیت تدریس معلم یا مسوولیت اجتماعی او را در مدرسه تلافی
می کند ، فشار روانی مضاعف به وجود می آورند . مثلا وقتی معلم در تدارک و تدریس کلاس
خود است و مدیر مدرسه بدون اطلاع قبلی مسوولیتی مهم ونوین از او می خواهد که معلم
اطلاعات و وقت لازم را برای انجام آن در اختیار ندارد.
انتظارات مختلف و تضاد والدین دانش آموزان ، مدرسه ، همکاران و سازمان آموزش و پرورش
، مطبوعات وسایر رسانه های گروهی ونیز تفسیرهایی که از عدم کارایی و اثربخشی مدارس
و به ویژه معلمان می کنند موجب بروز یا تشدید فشار روانی معلمان می
گردد.
زمانی که در برنامه های آموزشی مدارس و در برنامه های درسی با خط مشی های
آموزش و پرورش تغییراتی ایجاد می شود ، در حالی که این تغییرات در توان معلم نیست
اما در عین حال قدرت مخالفت با آن ها را ندارند یا مقاومت در برابر تغییرات موجب افت
عملکرد آن ها می شود ، فشار روانی در معلم ایجاد یا تشدید می گردد . در مواقعی که
مدیران مدارس انتظارات فوق العاده یا خارج از چارچوب های معین سازمانی دارند و
اجرای آن ها با اصول فلسفه کاری معلمان مغایر است ، فشار روانی تشدید می گردد.
ج : مشکلات رفتاری دانش آموزان :
از جمله مهم ترین محرک های فشار زا در کار معلمان است و مشکلات رفتاری دانش
آموزان به هر علتی که باشد اعم از علل شخصی ، خانواده ، اقتصادی ـ اجتماعی یا
آموزشگاهی به نوبه ی خود مشکلات فراوانی را برای معلمان به وجود می آورد ، نظم
کلاس را بر هم می زند ، روال کار معلم را آشفته می سازد ، رشته ی افکار او را مختل
می سازد و تداوم کار و فعالیت کلاس را به طور ثمربخشی غیر ممکن می کند.
پژوهشگران عقیده دارند مشکلات رفتاری دانش آموزان در مدارس و مقاطع مختلف
تحصیلی موجب بروز فشارهایی در میان معلمان می شود و معلمان آن ها را به عنوان
مختل کننده ، پر دردسر، مزاحم ، پرخاشگر ، ناسازگار ، بی میل و بی قرار توصیف
می کنند. 
عوامل مؤثر بر فرسودگي شغلي در معلمان ايراني
در بررسيهاي انجام شده در كشور ما، ديده شده كه گسترهاي از عوامل بر ميزان
فرسودگي شغلي معلمان ايراني تاثيرگذار است كه از آن جمله ميتوان به متغيرهاي
شغلي، عوامل جمعيتشناختي و ويژگيهاي شخصيتي اشاره كرد. در يك بررسي در مورد
فرسودگي شغلي در معلمان كرماني، پژوهشگر پيبرده است كه بين فرسودگي شغلي و
رضايت شغلي رابطه معكوس وجود دارد؛ به اين معنا كه هرچه فرسودگي شغلي بيشتر
باشد، رضايت شغلي كمتر است.
در بررسي ديگر ديده شده است كه بين رشته تحصيلي مديران مدارس با فرسودگي شغلي
درآنان رابطه وجود دارد. همچنين ديده شده است كه با توجه به سطح تدريس معلمان (اينكه
تدريس در چه پايهاي از پايههاي سهگانه ابتدايي، راهنمايي يا دبيرستان صورت ميگيرد)
عوامل مرتبط بافرسودگي شغلي متفاوتند. در پژوهش ديگري در كشورمان در زمينه ميزان
فرسودگي شغلي مدارس ابتدايي، پژوهشگر به سختي كار، مسئوليت سنگين كار با تعداد
زيادي دانشآموز و تفهيم مسائل به آنان، و در عين حال فقدان منزلت اجتماعي معلمان دوره
ابتدايي در مقايسه با معلمان ديگر اشاره كرده است.
چه بايد كرد؟؟؟؟؟؟؟؟
ترديدي نيست كه وجود علائم فرسودگي شغلي در معلمان از ميزان كارامدي و ميزان
رضايتمندي شغلي آنان ميكاهد و اين نقطه آغاز بيانگيزگي معلم در توجه به دانشآموزان
و انجام بهينه و مناسب وظيفه خطير خويش است. تلاش براي كاستن از سطح فرسودگي
شغلي معلمان وظيفه عمده مسئولان نظام آموزشي كشور است. در ساير جوامع براي
كاهش فرسودگي شغلي، علاوه بر توجه به همه عوامل مربوط، تلاش ميشود تا با برقراري
يك نظام حقوقي و پاداش مكفي، بهادادن به حضور و فعاليت درگيرانه معلمان در
تصميمسازيها و تصميمگيريهاي مربوط به حرفهمعلمي، كاستن از تعارضات و ابهامات
نقش، احترام به منزلت معلمي و... در اين باره عمل شود.
اما در كشور ما گاه حتي از پرداختن به نتايج پژوهشهاي داخلي و كاربرد آنها در اين زمينه كه
با آينده كشور ارتباط مستقيم دارد هم پرهيز ميشود.
براي نمونه در حالي كه تحليلها نشان دادهاند رابطه بين فرسودگي شغلي با رضايت از
حقوق، قويتر از ديگر مؤلفههاي رضايت شغلي است، حقوق معلمان در پيچ و خمهاي
مختلف قانوني معطل ميماند و باز در حالي كه بخش عمده پژوهشهاي داخلي نشان
ميدهند كه افزايش سطح تحصيلي معلمان ارتباط چنداني با ميزان فرسودگي شغلي آنها
ندارد، بر معلمان منت گذاشته ميشود كه براي افزايش سطح تحصيليشان تلاش ميشود و
اينها همه در حالي است كه آينده فرزندان اين مرز و بوم در گرو حمايت از معلم و معلمي
است. به راستي آيا رعايت شأن و منزلت معلم به يك معنا احترام به خود و فرزندانمان و آينده
كشور نيست؟
اگر معلم خسته ، کسل و بی انگیزه باشد موجب اتلاف وقت و انرژی شده و عدم رشد و
تکامل فراگیران را سبب می شود . فرسودگی شغلی ، فقدان نیرو را به دنبال دارد و در
نهایت منجر به کاهش عمل کرد و دیگر اثرات منفی در محیط زندگی شخصی و سازمانی
فرد می گردد.
نقطه مقابل فرسودگی شغلی ، خشنودی شغلی است که وضعیت سلامت روان و عدم
استرس و فشار روانی ـ عصبی احساس می گردد.
شرتون ، خشنودی شغلی را عبارت از دوست داشتن وظایف مورد لزوم یک شغل ،
شرایطی که شغل در آن انجام می گیرد و پاداشی که برای آن دریافت می شود ، می داند
برای کمک به نیروهای شغلی درگیر باسندرم فرسودگی شغلی و ایجاد خشنودی از شغل
باید همه روش هایی که برای کاهش فشار روانی را به کار گرفت و با ارائه ی کمک های
مناسب در رهایی فرد از فرسودگی درونی مؤثر بود. اگر از میزان فشارهای روانی وارد بر
افراد کاسته شود و آنان مورد حمایت مدیر و همکاران قرار گیرند و نگرش مبتنی نسبت به
شغل و حرفه پیدا کند و از دام فرسودگی شغلی نجاب باید ، بهره وری آنان روز به روز افزایش
خواهد یافت.
برای داشتن مدارس اثربخش و دست یابی به اهداف نهایی نظام آموزش و پرورش معلمان و
کارکنان باید با انگیزه پیشرفت بالا داشت و این مگر در فضایی با حداقل فشار روانی و حذف
فرسودگی شغلی ناشی از آن ممکن نخواهد بود.؟
کاهش خشنودی شغلی ، موجب افزایش فرسودگی شغلی می¬شود و سلامت روان به
عنوان متغیر پیش بینی کننده ی خشنودی شغلی است . شرایط نامطلوب کاری اعم از
فشارهای فیزیکی ( امکانات و تجهیزات مدارس ) ، مشکلات مالی ، سازمانی و رفتاری دانش
آموزان به شکل های مختلف ، سلامت و بهداشت روانی معلمان را به مخاطره می اندازد و
منجر به ناخشنودی شغلی می گردد.
در واقع خشنودی شغلی نقطه مقابل این عوامل است و حاصل رضایت خاطر فرد از محیط
کار ، سرپرست ، همکاران و حقوق و ترفیعات خواهد بود.
با توجه به این که همه افراد دریافت حقوق و کسب درآمد را به عنوان نخستین انگیزه ی
اشتغال می پذیرند .لذا این مولفه در درجه ی اول اهمیت قرار دارد و بالاترین تاثیر را در حضور
یا عدم حضور فرسودگی شغلی دارد و طبیعی است عدم رضایت در زمینه های مذکور ،
فرسودگی شغلی را به همراه خواهد داشت.
براساس یافته های علمی امکان بهبود و بازگشت سلامت برای فرد دچار عارضه ی
فرسودگی شغلی وجود دارد. با ارائه ی کمک های مناسب ، فرد می تواند از فرسودگی
جسمی و روانی رهایی یابد. کاهش میزان فشارهای روانی ، حمایت مدیران ، همکاران و
دوستان و آشنایان ، ایجاد تفریحات سالم و سرگرمی خارج از محل کار ، ایجاد زمینه های
انگیزه های مثبت روانی ، حاکمیت جو دوستی و ارتباط صمیمی و . . . می تواند در از بین بردن
فرسودگی شغلی مؤثر باشد.
برای مقابله و پیشگیری از فرسودگی شغلی ، راه های ذیل پیشنهاد می گردد.
الف : راهبردهای فرد ؛
اگر فردی از فرسودگی شغلی رنج می برد یا قصد جلوگیری از آن را دارد می تواند اقدامات زیر
را انجام دهد :
1. تغییر شرایط فیزیکی یا روانی خود و اگر قادر به ایجاد چنین تغییراتی نیست بعضی از
رفتارهای خود را تغییر دهد.مثلا اگر مسوولیتی را که از عهده ی آن بر نمی آید ، قبول نکند.
2. برای بهبود وضعیت بدنی خود از برنامه های متنوع استفاده کند . مثلا اوقات خاصی را به
ورزش اختصاص دهد یا برنامه ی غذایی مناسب برای خود تنظیم کند.
3. از روش های خاص برای رسیدن به آرامش روانی بهره گیرد و تا می تواند خود را از درگیری
به بحران ها دور سازد تا به آرامش واقعی برسد.
4. به منظور صرفه جویی در وقت و نیروی مصرفی ، روش های بهتر و اثربخش اجرای کارها
را فراگیرد و به یاد داشته باشد برای انجام هر وظیفه روش های بهتری وجود دارد که آن را
نشناخته است.
5. در دوره های آموزش « مدیریت زمان » شرکت کند و با شیوه های اثربخش برای استفاده
از وقت آشنا گردد.
6. اگر به دلیل تورم یا مشکلات مالی می خواهد با اضافه کاری ، مساله ی خود را حل کند ،
باید با تغییر در تصمیم ، توقع خود را کمتر کند یا با استفاده از فنون مناسب ، اثرات محرک های
تنش زای شغل خود را کاهش دهد.
7. در صورت عدم موفقیت در موارد ذکر شده نسبت به تغییر شغل خود به صورت موقت یا
دائم بپردازد.
ب : راهبردهای سازمانی
مدیران هر سیستم موظف هستند که فشارهای وارد بر افراد در سازمان خود را کم کنند.
مدیران علاقه مند به سلامت روانی و جسمی کارکنان باید نکات زیر را رعایت کنند .
1. در انتخاب افراد و واگذاری امور به ایشان :
اولاً : افراد علاقه مند به کار را انتخاب کنند.
ثانیاً : از ویژگی های شخصیتی لازم برای انجام درست شغلی برخوردار باشند.
ثالثاً : مناسب ترین فرد را برای تصدی یک شغل انتخاب کند که دچار قدرت تحمل فراوان باشند
و از عارضه ی فرسودگی شغلی دورتر باشند.
برای دست یابی به هدف مذکور از روش های علمی آزمایش و انتخاب بهره گیرند و در صورت
نیاز از همکاری متخصصان روان شناسی استفاده نمایند.
2. برای متصدیان مشاغل گوناگون ، دوره های آموزشی مناسب برگزار نمایند و مراقب باشند
برنامه ریزی ، طراحی و اجرای چنین دورهایی براساس نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل شغل
شرکت کنندگان در دوره های آموزشی باشد.
3. زمینه هایی را ایجاد نمایند که مهارت های افراد تحت نظارت در کنترل موقعیت ها افزایش
یابد اگر فرد نتواند بر موفقیت مربوط به شغل خود کنترل لازم داشته باشد فرسودگی شغلی
فشار روانی زیادی را تحمل می کند.
4. از روش تنبیه و توبیخ کمتر استفاده کند وبرای کنترل رفتارهای آنان روش های شرطی
کردن عامل را به کار ببرند وقتی رفتار مناسب از افراد مشاهده کردید ، رفتار آنان را تقویت
کنید.
5. شرایط خطر آفرین در سازمان را به حداقل برسانید و نگذارید افراد در معرض خطر و محرک
های تنش زای اضافی قرار گیرند.
6. شبکه های ارتباطی در سازمان را بهبود ببخشید و باعث بهتر شدن کیفیت و کمیت ارتباطات
در سازمان شوید و محیطی را حاکم کنید که افراد دیدگاه ها ، انتقادات و پیشنهادهای خود را
به راحتی و بدون ترس و نگرانی به شیوه ی منطقی ارائه دهند. با رفتار سنجیده ی مدیران به
معلمان می آموزند که چگونه می توانند بدون ترس با مافوق خود صحبت کنند.
مداخلات سیستم مدرسه می تواند به جلوگیری از فرسودگی شغلی معلم :
ارائه فعالیت های توسعه حرفه ای
کارگاه مدیریت استرس
آموزش تمدد اعصاب
زمان کارگاه های آموزشی مدیریت
تغذیه، ورزش و آموزش مهارت های مقابله ای است.
بهبود شرایط کاری
محیط کلاس درس
مسائل مربوط به حقوق
جای تفاوت های فرهنگی
وقایع / تعطیلات مذهبی
با توجه به نقش مهم و رسالت عظیم معلمان در ابعاد وجودی دانش آموزان و تربیت نیروی
انسانی و آینده سازان جامعه معلمان نقطه ی آغاز شکل گیری هر اجتماع و سرآغاز تحول
آموزشی هستند. حضور معلمان شایسته و کارآمد و ماهر می تواند چهره و سازمان آموزشی
را متحول کند و محیطی بالنده و روح افزا برای فراگیران فراهم سازد. معلم آگاه و مثبت نگر
می تواند شخصیت فردی ، اجتماعی ، منطقی و استعدادهای نهفته ی دانش آموزان را به
نحو مطلوب پرورش دهد اما معلم ناآگاه ، خسته، کسل و بی انگیزه موجب اتلاف وقت ، انرژی
و عدم رشد و کمال فراگیران می شود. در نتیجه توسعه یافتگی ، سلامت ، خلاقیت ،
مسوولیت پذیری و آگاهی افراد جامعه کاهش می یابد.
در پایان می توان گفت در هر شغلی، استرس به صورت خفیف و گاه شدید وجود دارد که به ما
کمک می کند با چالش های پیشآمده مصمم تر روبه رو شویم. در حیطه کار یک معلم جنبه
های بسیاری وجود دارد که موجب دلسردی او می شود.
حرفه تدریس هم نوعی ارتباط با مردم است و ما می دانیم در روابط انسانی خیلی راحت
سوءتفاهم پیش می آید و در این حالت افراد خیلی سریع ناراحت می شوند بنابر این معلمان
می توانند از طریق فنون آرام سازی، اختصاص وقت به خود، مشخص کردن اولویت ها،
برقراری روابط صمیمی با دیگران و داشتن انتظارات واقع بینانه از استرس ناشی از کار خود
بکاهند.
